Jeśli mówimy o lokalach mieszkalnych to często montaż instalacji elektrycznej jest ostatnim, przed testami, etapem prac. Jeśli jednak przejdziemy do konstrukcji bardziej wyspecjalizowanych, często występuje jeszcze etap podłączenia rożnego rodzaju urządzeń. Praktycznie dowolny zakład produkcyjny korzysta z różnego rodzaju przyrządów i urządzeń elektrycznych. Wiele z nich można podłączyć do sieci przez proste włożenie wtyczki do gniazdka, jednak niektóre urządzenia montowane są „na sztywno” na liniach elektrycznych. Montażu ich dokonuje również elektryk.
Wystarczy sobie wyobrazić jakąkolwiek sterownię, które często widzi się w filmach, a niektórzy widzieli na żywo- nieważne czy to wieża kontroli lotów czy sterownia oczyszczalni ścieków- w obu tych miejscach do prądu podłącza się urządzenia, których montaż jest daleko bardziej skomplikowany niż po prostu wetknięcie wtyczki w gniazdko. Każde urządzenie może składać się z wielu mniejszych podzespołów, które z różnych względów mogą być podłączane do instalacji elektrycznej oddzielnie. Często jest to podyktowane chęcią zabezpieczenia urządzeń na wypadek awarii, a czasem po prostu koniecznością uzyskania odpowiednich parametrów pracy urządzenia, które mogą zależeć od sposobu jego podłączenia.
Elektryk znając układ sieci elektrycznej w budynku może wszystkie urządzenia podłączyć w taki sposób, który zagwarantuje, że usterka pojedynczego przyłącza będzie miała minimalny wpływ na proces produkcji, a co także nie jest bez znaczenia, że wszystkie urządzenia będą podłączone w sposób bezpieczny i ekonomiczny jednocześnie. Istnieje wiele rodzajów połączeń, różne rodzaje narzędzi i elementów sieci elektrycznej, które mogą pomóc w prawidłowym zmontowaniu połączenia. Zadaniem elektryka jest dostosowanie ich do warunków pracy konkretnych urządzeń. To ważne, ponieważ często osoby obsługujące dane urządzenie w gruncie rzeczy nie mają pojęcia na temat tego, w jaki sposób można lepiej podłączyć dane urządzenie do prądu. Dziwne by zresztą było, aby od kontrolera lotów ktoś wymagał umiejętności podłączenia sprzętu, z którego korzysta, do sieci elektrycznej- jego zadaniem jest reagowanie na awarie tego systemu, ale nie jego montaż. Tym zajmuje się zawsze wykwalifikowany elektryk, tym bardziej że akurat w tym przypadku od poprawnego wykonania połączenia może zależeć ludzkie życie.
Montaż instalacji elektrycznych wydaje się najprostszą częścią prac przy tworzeniu takich instalacji. Nie zawsze jednak taką rzeczywiście jest. Oczywiście, przygotowana dokumentacja techniczna zdecydowanie usprawnia cały proces, i w zasadzie prosty układ elektryczny potrafiłby zbudować każdy. Jednak problem polega na tym, że takich prostych układów teraz już nie montuje się zbyt często. Coraz częściej elektryka łączona jest z elektronicznymi systemami sterowania a tu już potrzeba znacznie większej wprawy, aby nie popełnić błędów przy montażu.
Właściwe zamontowanie instalacji jest kluczowe dla jej właściwego działania. Każdy błąd, który zostałby niezauważony przed na przykład oddaniem nieruchomości do użytku może spowodować poważne straty w mieniu, nie wspominając już o koniecznym niekiedy demontażu elementów konstrukcji w celu poprawienia błędu przy montażu instalacji elektrycznej. Między innymi dlatego uważa się, że głównymi cechami dobrego elektryka mają być sumienność, staranność i zdobyte doświadczenie.
Montaż instalacji elektrycznych może trwać kilka minut, ale niekiedy realizacja projektu może zająć znacznie więcej czasu. I tu najprostszy przykład, czyli przygotowanie instalacji elektrycznej dla bloku mieszkalnego. Choć w zasadzie każde piętro jest kopią poprzedniego a każde mieszkanie pod względem układów elektrycznych takie samo, wcale nie jest powiedziane, że taka sytuacja ma miejsce w każdym przypadku. Zresztą, nawet jeśli, nie ma pewności, że w każdym miejscu da się idealnie w ten sam sposób zamontować osprzęt elektryczny. Tutaj doświadczenie jest wręcz niezbędne. Staranność natomiast pozwala na uniknięcie błędów, które w tak złożonej sieci są nieraz trudne do zlokalizowania. Powodów, dla których w mieszkaniu u Kowalskich nie ma prądu mogą być dziesiątki albo setki. Dobrze zmontowana instalacja elektryczna przede wszystkim nie wykaże takiej awarii, ale jeśli już- pozwoli na jej sprawne i szybkie zlokalizowanie i naprawienie. Często uważa się, że do montażu instalacji elektrycznej nie potrzeba żadnej wiedzy. Oczywiście, są rzeczy, których można nauczyć się w czasie pracy, ale elektryk, jak praktycznie każdy, kto chce wykonywać swoją pracę dobrze, musi opierać swoje działanie na konkretnych podstawach, a tych trzeba się nauczyć.
Jednym z podstawowych zadań, jakie stawia się przed elektrykiem jest projektowanie instalacji elektrycznych. Efekt często wydaje się banalny, bo sprowadza się do kilku linii i mniej lub bardziej tajemniczych symboli na kartce, ale tak naprawdę każdy układ elektryczny powstaje na początku właśnie jako projekt. Nie jest to zresztą rzecz banalna, ponieważ projekty instalacji elektrycznych mogą mieć bardzo istotne znaczenie. Oczywiście, montując jedną żarówkę, nikt nie tworzy wielkich planów na arkuszach papieru, ale już przygotowanie instalacji dla jakiejkolwiek nieruchomości to poważne wyzwanie.
Oczywiście zasady połączeń różnego rodzaju urządzeń są mniej więcej jasne. Problemem nie jest więc samo podłączenie żarówki, stworzenie gniazdka czy wyprowadzenie uziemienia. Problem może stanowić natomiast takie połączenie wszystkich elementów, aby współgrały one ze sobą i realizowały określone zadanie. Na tym jednak nie koniec. Elektryk musi instalację elektryczną zaprojektować w taki sposób, aby po pierwsze, dało się ją zmontować jak najmniejszym kosztem przy zachowaniu określonych wymogów bezpieczeństwa, po drugie, aby w razie awarii dało się w miarę łatwo wymienić lub naprawić konkretny element, a po trzecie, aby całość była maksymalnie estetyczna i wydajna. Często połączenie tych kilku przymiotów jest bardzo trudne i może zająć nawet wiele miesięcy. Warto tu wspomnieć i o tym, że nie ma czegoś takiego jak „zwyczajna instalacja”, którą projektuje się w zasadzie z pamięci. Każda nieruchomość jest zupełnie inna i poza układem przewodów i innych elementów trzeba jeszcze opracować sposób umieszczenia ich w konstrukcji.
Problemem zupełnie innej natury są instalacje elektryczne na przykład związane z oświetleniem drogowym. Te często są mniej chaotyczne, jeśli chodzi o stronę wizualną, ale wymagają zastosowania określonych materiałów, których możliwości trzeba znać. Trzeba też w tego rodzaju projektach uwzględnić specyfikę otoczenia, które w przypadku sieci elektrycznych na przykład w domach można potraktować jako w zasadzie stałe.
Projektowanie układów elektrycznych nie jest wcale sprawą prostą i nawet przy sporym doświadczeniu z niektórymi wyzwaniami elektrycy miewają poważne problemy. Nie ma jednego sposobu ich rozwiązania, dlatego też prace elektryków się chroni- projekty instalacji elektrycznych są w pewnym zakresie chronione prawem autorskim!
Jednym z najczęściej zlecanych elektrykom zadań jest projektowanie instalacji elektrycznych. Tutaj oczywiście wszystko zależy od specyfiki jej zastosowania, ale najwyżej cenione są instalacje maksymalnie uproszczone, a jednocześnie odporne na awarie. Te dwie cechy pozornie wydają się nie do pogodzenia, jednak w rzeczywistości czasem się ta sztuka udaje. Chodzi o to, aby sieć elektryczną można było zbudować jak najmniejszym kosztem, ale także, aby nie psuła się i nie wymagała często kosztownych napraw. Osiąga się to przez zastosowanie nowoczesnych materiałów. Być może dla laika przewód to przewód i nie dostrzega on między nimi różnicy, jednak dobry elektryk zna różnice między przewodem miedziowanym a wykonanym z miedzi beztlenowej. Elektrykom znane są też różnice w działaniu sieci, jakie wynikają z zastosowania takiego czy innego przewodu, a przecież przewody to jedne z dziesiątek różnych elementów, z których buduje się sieci elektryczne.
Bezawaryjność ma największe znaczenie w przemyśle, gdzie minuty przelicza się na złotówki i zatrzymanie produkcji na czas przeglądu i naprawy instalacji elektrycznej może przynieść niewyobrażalne straty. Z kolei deweloperzy stawiają na sieci tanie w wykonaniu. W domach z reguły nie podłącza się do prądu urządzeń o szczególnych wymaganiach jeśli chodzi o parametry prądu, w związku z czym nie ma potrzeby stosowania supernowoczesnych materiałów, jeśli ten sam efekt można osiągnąć przy wykorzystaniu tradycyjnych, a to obniża koszty.
Elektryk często zmuszony jest do szukania kompromisu między jakością i ceną. Wiadomo, że najlepsze rozwiązania są strasznie drogie, jednak przecież nie wszędzie są one niezbędne. Cechą, na którą zawsze zwraca się uwagę jest bezpieczeństwo. Sieć elektryczna może być droższa lub tańsza, mniej lub bardziej wydajna, ale nie ma prawa zagrażać bezpieczeństwu ani ekipy elektryków ją montujących, ani osobom, które później daną sieć będą eksploatowały. Jest to zresztą jeden z powodów, dla których istnieje realna granica, do której można uprościć każdy układ- nie można pozbawić go elementów zabezpieczających, choćby bezpieczników, bo to zagrażałoby mieniu i ludziom i cena takiego uproszczenia mogłaby być zbyt wysoka.
W sieci można znaleźć projekty różnych sieci elektrycznych- warto je z ciekawości przejrzeć- jedne to dosłownie kilka kresek, inne przypominają z daleka papier milimetrowy, tak są poprzecinane projektowanymi liniami. A najważniejsze, że z sieci budowany według obu rodzajów projektów korzystamy każdego dnia.
Przewody
Do instalacji elektrycznych używa się tylko i wyłącznie przewodów miedzianych, które mają podwójną izolację. Jeśli chodzi o przewody wielożyłowe, które są układane na ścianach to należy je umieszczać w uchwytach, które mają delikatne, nieostre krawędzie. Należy zachować między nimi odstęp (minimalny to 1/3 średnicy przewodu). Należy zabezpieczać wszystkie przewody – te biegnące w ścianach czy wpuszczane w belki, muszą być zabezpieczone dodatkowo, tak aby izolacja nie została uszkodzona. Przewody nie mogą być naprężone – jest to niebezpieczne i należy o tym pamiętać, żeby dawać więcej zapasu. Domy drewniane mają to do siebie, że w pewien sposób „żyją” – mogą pojawiać się pewne ruchy określonch elementów, co należy mieć na uwadze właśnie przy układaniu przewodów elektrycznych. Prawdziwy profesjonalista na pewno będzie o tym pamiętał, ale mimo to można mu dodatkowo przypomnieć i podkreślić wagę tej kwestii – w końcu tym samym dbamy o bezpieczeństwo swoje i pozostałych osób, które zamieszkają z nami w drewnianym domu.
Połączenie przewodów
Instalację elektryczną może projektować tylko osoba mająca odpowiednie uprawnienia. Podobnie jeśli chodzi o ich montowanie. W praktyce bywa różnie. W domu drewnianym należy pamiętać by otwory na przewody były wystarczająco luźne. Przewody nie mogą się nigdzie klinować, tym bardziej w miejscach otworów, których krawędzie nie mogą być ostre. Mogłoby to spowodować rozcięcie kabli i niebezpieczne zwarcie. Bardzo ważne jest łączenie przewodów odpowiednie. Nieumiejętne połączenie przewodów, słabe zabezpieczenia złączeń przewodów niosą za sobą poważne zagrożenia i mogą doprowadzić do pożaru. Na te miejsca należy zwracać szczególną uwagę. Wszelkie połączenia przewodów elektrycznych należy wykonać z największą starannością i dokładnością. Po zaizolowaniu tych miejsc, należy wszystko jeszcze raz odpowiednio sprawdzić. Każde połączenie powoduje wytwarzanie się ciepła, dlatego dąży się do ograniczenia wszelkich połączeń. Każde niesie pewne ryzyko, które warto eliminować i którego należy w instalacjach elektrycznych, unikać
Elektryka w domu
Obecnie drewniane domy buduje się z drewna, które się nie pali – drewno to ma jednak jeszcze jedną cechę: utrudnia oddawanie ciepła. Zasady zakładania instalacji elektryczne w domu drewnianym można zaostrzyć np. poprzez ograniczenie montowania dużej ilości gniazdek w jednym obwodzie. Warto ograniczyć się do sześciu. Jeśli wiemy, że przy danym gniazdku czy w danym miejscu będzie stało urządzenie które potrzebuje większej mocy, aby mogło działać , to przygotujmy tu wydzielone osobno gniazdo. Najlepiej spisać sobie listę takich urządzeń i zabrać się za planowanie całej instalacji. Takie podejście jest najbardziej rozsądne. Warto pamiętać, że w przyszłości być może będziemy potrzebować jakichś dodatkowych gniazdek i warto je dodać jeszcze teraz, na etapie projektowania. Więcej gniazdek powinno być w kuchni (nowe urządzenia kuchenne, oprócz lodówki i piekarnika: mikrofalówka, ekspres do kawy, toster, mikser, zmywarka i wiele, wiele innych). W kuchni dodatkowe gniazdka na pewno się przydadzą nie raz.
Gniazdka elektryczne
Dodatkowe gniazdka elektryczne warto umieścić również w łazience (pralka, suszarka do włosów, suszarka do ciuchów, prostownica itp.), w gabinecie (komputer, drukarka, skaner, fax, niszczarka do dokumentów, lampka na biurku, laminarka, ksero) oraz w garażu (wszelkie szlifierki, wiertarki i inne dziwne urządzenia). Gniazdka przydadzą się również na strychu – kto wie czy pomieszczenia tego z czasem nie przekształcimy w pokój bawialniany czy suszarkę. Warto o tym pomyśleć wcześniej, żeby potem nie niszczyć ścian i nie psuć widokiem kabli całej aranżacji pomieszczenia. Elektryk umieszcza na planie wszystkie ustalenia czyli gniazdka, wypusty oświetleniowe i pozostałe. Ważne jest również określenie tras biegnięcia elektrycznych przewodów – najczęściej montuje się instalację „natynkową”. Nie wynika to z żadnych nakazów, ale najczęściej to wynik zastosowanej w tym miejscu technologii. Gdy ekipa zbuduje dom, przychodzą specjaliści od elektryki. Najczęściej mówi się im, że w strukturę domu nie mogą ingerować, muszą się tego wystrzegać, jak tylko mogą.
Instalacja elektryczna
W budowie domu w końcu napotykamy na etap zakładania instalacji elektrycznej. Sprawa się jeszcze bardziej komplikuje, gdy zdecydujemy się na dom drewniany – tu również muszą zostać zachowane specjalne normy, choć nie ma osobnych wytycznych dla domów drewnianych (czy w ogóle budynków tego typu). Należy jednak zachować zdrowy rozsądek i pamiętać, że drewno to materiał łatwopalny. Instalację elektryczną w budynku drewnianym (jak zresztą w każdym innym budynku) trzeba najpierw odpowiednio rozplanować – jej planowanie to standardowe planowanie instalacji. Oczywiście należy rozplanować to rozsądnie i pamiętać o wszystkich gniazdkach wtyczkowych, przełącznikach do oświetlenia i nie tylko, łącznikach. Niewątpliwie jest to zatem zadanie dla fachowca (choć na decyzję o ilości wszelkich gniazdek i przełączników decydujemy także my – specjalista może nam coś ewentualnie doradzić). Należy pamiętać jednak o tym, że nasz budynek jest drewniany co w pewien sposób wszystko utrudnia (no ale przecież i w drewnianym domu elektryka jest konieczna i nie można uniknąć prac tego typu).
Oświetlenie
Każdy dom, każde wnętrze, pokój miejsce ma własne oświetlenie, nie chodzi tu o światło naturalne, lecz o oświetlenie sztuczne, które montowane jest przez elektryka. Instalacja powinna być tak przeprowadzona by było możliwe sprawdzanie jej stanu co jakiś czas (oczywiście nie chodzi tu o całą instalację, ale miejsca „zapalne”, najbardziej narażone na jakieś usterki i zwarcia czyli np. miejsca łączenia przewodów, puszki). Co jest ważne przy montowaniu instalacji elektrycznej – podstawowa zasada: przewodów ze sobą nie skręcamy. Do łączenia przewodów używamy specjalnych zacisków, które zapewnią nam komfort bezpiecznego użytkowania. Należy pamiętać o miejscach, które w sposób szczególny się nagrzewają. Należą do nich m.in. miejsca oświetlenia przez lampy. Każda lampa posiada jakąś żarówkę. Nie można doprowadzić do tego, że ciepło lampy będą bezpośrednio oddziaływać na drewno i instalację elektryczną – jest to wysoce niebezpieczne. Warto zrezygnować z różnego typu lamp żarowych. Warto popytać o to specjalistę
Elektryk
Kiedy budujemy dom i chcemy założyć w nim prąd lub kiedy potrzebujemy zmodernizować czy naprawić instalację elektryczną, musimy skorzystać z pomocy specjalisty. Takim specjalistą jest elektryk. Warto wybrać dobrego fachowca, ponieważ instalacja elektryczna jest bardzo ważnym elementem w domu i od jej prawidłowego funkcjonowania wiele zależy. Na fachowcu od elektryki nie można oszczędzać. Warto popytać rodziny, znajomych – może oni znają kogoś sprawdzonego, komu można w tej kwestii zaufać. Nie polecałabym korzystania z usług pierwszego wybranego elektryka z ksiązki telefonicznej. W tym temacie należy zastosować zasadę ograniczonego zaufania. Źle zaprojektowana instalacja może dać się nam we znaki. Jak? Przykładem niech będzie zbyt mała liczba gniazdek. Na początku być może nie May zbyt wielu urządzeń, ale z czasem zaczyna ich przybywać Niestety gniazdek elektrycznych nie przybywa. Nie jest to też łatwo zmienić bez np. kucia w ścianach. Jeśli zatem nie decydujemy się na przebudowę instalacji, to zaczynamy się potykać o przedłużacze i kable, nie mówiąc już o tym, jak to jest niebezpieczne przy małych dzieciach.
Praca elektryka
Specjaliści powinni mieć jednak swoje sposoby, by ukryć całą instalację w ścianach domu – no chyba, że budowa domu nie jest rozsądnie skoordynowana. Gdzie zatem można ukryć instalację elektryczną w drewnianym domu? Przede wszystkim w ściankach działowych czy pustych przestrzeniach. Często montowana jest pod różnymi osłonami – warto odpowiednio pomyśleć i zastanowić, jak to zrobić by szpecące kable były zakryte, by było ich jak najmniej.
W domach z bali także da się to zrobić. Niestety drewniane domy często „wymuszają” fakt, że instalacja biegnie trasami innymi niż te standardowe czy zalecane. Warto pomyśleć przy tym nad dodatkowym zabezpieczeniem przewodów – można np. prowadzić instalację elektryczną w rurkach, ewentualnie instalacyjnych kanałach. Oczywiście w Polsce nikt nie nałożył takiego obowiązku, jeśli chodzi o domy drewniane, ale jak się to mówi – przezorny zawsze ubezpieczony. Lepiej zrobić coś raz – porządnie i „na całe życie”, niż potem martwić, a w razie jakiegoś nieszczęścia, lamentować, że trzeba było inaczej.
Od czasu do czasu zdarza się awaria. Jeśli jesteśmy posiadaczem mieszkania w bloku, to najczęściej nie jest to absolutnie nasza sprawa i wszystkim może się zająć administrator. Bywa jednak, że tylko u nas w domu jest problem. Jeśli upewnimy się, że nie chodzi o najbardziej prozaiczną rzecz, jak na przykład wybite korki, okazuje się, że faktycznie mamy kłopot. Jeśli zbyt dobrze nie znamy się na elektryce, to darujmy sobie raczej kwestię ustalenia źródła problemu. Raczej sobie nie poradzimy, a dodatkowo może to być dla nas po prostu niebezpieczne. Najlepiej będzie, gdy wezwiemy fachowca, który stwierdzi na czym polega awaria i jak można się uporać z jej skutkami. Oczywiście taki fachowiec, o ile nie jest naszym dobrym znajomym, nie będzie chciał pracować u nas z darmo, więc będzie nas to trochę kosztowało. Jednak z drugiej strony mamy gwarancję, że problem został profesjonalnie rozwiązany i szybko się nie powtórzy. Warto więc oszczędzić sobie większych kłopotów i niezwłocznie wezwać specjalistę.
Mimo, że wydaje się to kompletnie abstrakcyjne, współcześnie też żyją ludzie, którzy nie korzystają z elektryczności. Najczęściej wiąże się do z ich umiłowaniem ekologii lub ewentualnie z wyznaniem. Zwykle też takie osoby rezygnują z takich udogodnień jak bieżąca woda czy gotowe produkty żywnościowe. Dla nas jest to niewyobrażalne by żyć bez prądu. Już tak bardzo do niego przywykliśmy, że jest on dla nas czymś tak naturalnym, jak to, że trzeba jeść. Świat bez elektryczności ma też jednak swoje niewątpliwe zalety i nie chodzi tu tylko o to, że jest bardziej ekologiczny. W końcu brak prądu, to na przykład romantyczne świece. Poza tym jeśli nie możemy włączyć komputera, to jest znaczne prawdopodobieństwo, że sięgniemy wtedy po jakąś interesująca lekturę lub zagramy z dzieciakami w grę planszową. Oczywiście perspektywa szybko psującego się jedzenia, niemożności słuchania radia czy robienia herbaty przez kwadrans jest już mniej fascynująca, ale jednak nie można odmówić brakowi prądu pewnych plusów.
Na co dzień korzystamy z elektryczności praktycznie o niej zapominając i uznając jej obecność za oczywistość. Zwykle budzimy się dopiero skonfrontowani z naszym rachunkiem za energię. Nawet jeśli dość rozważnie dysponujemy elektrycznością, może się okazać, że są jeszcze obszary, w których można co nieco zaoszczędzić. Na przykład większość ludzi zostawia urządzenia elektryczne podłączone do prądu, choć teoretycznie wyłączone. To, że mała dioda świeci w naszym telewizorze czy radiu, świadczy właśnie o tym, że pobierany jest prąd. Wiadomo, że w ilości mniejszej niż przy normalnym użytkowaniu, ale jednak. Poza tym przyjrzyjmy się na przykład takiemu czajnikowi elektrycznemu. Jest to dość intensywny pożeracz prądu. Jego każde włączenie to duży pobór energii. Dlatego trzeba się przyjrzeć czy by domownicy używają go rozważnie. Być może zdarza się im po kilka razy gotować wodę na tę samą herbatę albo dla całej armii zamiast tylko dla siebie. Niby są to drobiazgi, ale w sumie zadbanie o nie może bardzo uszczuplić nasz rachunek.
Elektryczność teoretycznie można mieć z różnych źródeł. Niestety kiedy mieszkamy w bloku nasz wybór nie jest zbyt duży. Zdecydował już za nas administrator i sytuacja. Oczywiście szczytem marzeń byłoby być takim ekologicznym użytkownikiem, który zrobi wszystko by przysłużyć się naturze. Mimo zamieszkiwania w bloku jest szansa by coś zrobić. Można zacząć sprawy tak prozaicznej jak energooszczędne żarówki. Na początek inwestycja, bo są droższe od zwykłych, ale dość szybk się zwraca. Poza tym można też przyjrzeć się użytkowaniu urządzeń elektrycznych. Trzeba po prostu się zastanowić czy aby na pewno używamy je zgodnie z przeznaczeniem i tyle ile faktycznie potrzebujemy. Jeżeli okaże się, że nie, niezwłocznie należy wprowadzić pewne zmiany. Dodatkowo też, jeśli wymieniamy jakiś sprzęt w domu, na jego miejsce kupujmy taki, który jest oznaczony jako przyjazny dla środowiska. Jest on już bardzo powszechnie dostępny i na ogół nie jest wiele droższy od tego normalnego. Zwykle też to, że urządzenie jest przyjazne dla środowiska oznacza jednocześnie mniejsze rachunki za energię elektryczną.